Η μελέτη, που υλοποιήθηκε στο Εργαστήριο Δασικής Γενετικής του Τμήματος Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος, υπό το συντονισμό του καθηγητή Φίλιππου Αραβανόπουλου, αποκαλύπτει ότι οι ελληνικοί πληθυσμοί διαθέτουν σημαντική γενετική, επιγενετική και χημειοποικιλότητα – στοιχεία που τους καθιστούν πολύτιμες φυσικές δεξαμενές για την παραγωγή αντικαρκινικών ουσιών.
Οι κτηνοτρόφοι στο παρελθόν δίωκαν τον ίταμο, καθώς τα ζώα που έτρωγαν τη φυλλωσιά του τυφλώνονταν ή και πέθαιναν, λόγω των τοξικών ουσιών του. Είναι όμως αυτές ακριβώς οι ουσίες (οι ταξάνες) που σήμερα αποτελούν τη βάση για σημαντικά αντικαρκινικά φάρμακα, όπως η ταξόλη.
«Το δέντρο που κάποτε προκαλούσε προβλήματα στα ζώα, σήμερα δίνει ουσίες που καταστρέφουν τα καρκινικά κύτταρα» αναφέρει χαρακτηριστικά ο καθηγητής κ. Αραβανόπουλος.
Παρότι η χρήση του ίταμου για φαρμακευτικούς σκοπούς είναι γνωστή διεθνώς, η χημική και γενετική ποικιλότητα των πληθυσμών ίταμου της Ελλάδας παρέμενε άγνωστη ως σήμερα.
Τα αποτελέσματα είναι ενθαρρυντικά, όπως εξηγεί ο Καθηγητής του Εργαστηρίου Δασικής Γενετικής.
«Οι ελληνικοί πληθυσμοί παρουσιάζουν σημαντική ποικιλότητα σε όλα τα επίπεδα. Αυτό σημαίνει ότι όχι μόνο αξίζουν προστασίας, αλλά και ότι διαθέτουν τα ‘εργαλεία’ για να αντέξουν στις πιέσεις της κλιματικής αλλαγής. Βρήκαμε υψηλή ποικιλότητα και στις τρεις περιπτώσεις» επισημαίνει ο καθηγητής, προσθέτοντας ότι ορισμένα άτομα εμφανίζουν ήδη υψηλές συγκεντρώσεις ταξανών, ικανά για αξιοποίηση σε προγράμματα γενετικής βελτίωσης. Επιπλέον, τα ελληνικά άτομα φαίνονται πιο ξηρανθεκτικά από τα αντίστοιχα της Βόρειας Ευρώπης – χαρακτηριστικό εξαιρετικά πολύτιμο για το μέλλον. Αυτό τα καθιστά ελκυστικά και για διεθνείς συνεργασίες, καθώς μπορούν να μεταφέρουν γονίδια ανθεκτικότητας σε άλλους πληθυσμούς. Η ομάδα μελέτησε τρεις πληθυσμούς στα όρη Χολομώντας, Όλυμπος και Βούρινος, τους μεγαλύτερους πληθυσμούς στη χώρα, καθώς το είδος είναι εξαιρετικά σπάνιο και συνήθως το εντοπίζουμε σε μεμονωμένα άτομα ή μικρές ομάδες. «Συναντάμε συνήθως τέσσερα, πέντε, έξι άτομα· σπάνια πληθυσμούς των εκατό», εξηγεί ο καθηγητής.
Η έρευνα ίσως μπορέσει να συμβάλει στη δημιουργία φυτειών ίταμου στην Ελλάδα, με στόχο την παραγωγή πρώτης ύλης για τη φαρμακοβιομηχανία. Σε χώρες όπως η Μεγάλη Βρετανία, υπάρχουν ήδη καλλιέργειες ίταμου σε φράκτες και φυτείες, ενώ το ετήσιο κλάδεμα παράγει προδρόμους ουσιών ταξάνης. Στην Ελλάδα, η προοπτική αυτή μπορεί να δώσει ώθηση σε ορεινές περιοχές και αγροτικές εκτάσεις.
«Μιλάμε για μια εκτατική καλλιέργεια, με λίγες εισροές και σημαντικά περιβαλλοντικά οφέλη» επισημαίνει ο κ. Αραβανόπουλος, υπογραμμίζοντας ότι το δέντρο ζει εκατοντάδες χρόνια και δεν απαιτεί εντατική φροντίδα ή φυτοπροστασία.
Η επιστημονική ομάδα σχεδιάζει τώρα μια ευρύτερη διερεύνηση των πληθυσμών, με στόχο τον εντοπισμό ακόμη πιο αποτελεσματικών ατόμων και τη δημιουργία ενός πλήρους προγράμματος γενετικής βελτίωσης.
«Είναι πολύ πιθανό να υπάρχουν άτομα με ακόμη υψηλότερες συγκεντρώσεις ταξανών» σημειώνει ο κ. Αραβανόπουλος, τονίζοντας ότι απαιτείται νέο ερευνητικό έργο για τη συνέχιση της προσπάθειας. Παράλληλα, η προστασία των φυσικών πληθυσμών παραμένει κρίσιμη. Ο ίταμος μπορεί να αποτελέσει ένα νέο, στρατηγικής σημασίας πόρο για τη χώρα, αρκεί η διαφύλαξη και η αξιοποίησή του να γίνει με σχέδιο.
